ردیف آوازهای ایرانی

 

موسیقی ایران، شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها، و آوازها، از هزاران سال پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در متن مردم ایران جریان داشته، و آنچه دل‌نشین‌تر، ساده‌تر و قابل‌فهم تر بوده‌ است امروز در دسترس است، بخش بزرگی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، و یونان متأثر از این موسیقی است و هرکدام به سهم خود تأثیراتی در شکل گیری این موسیقی داشته‌اند.

ردیف

موسیقی امروز ایران از دوره آقا علی‌اکبر فراهانی (نوازنده تار دوره ناصرالدین شاه) باقی مانده‌است که توسط آقا غلامحسین (برادر آقا علی‌اکبر) به دو پسر علی‌اکبرخان به نامهای میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله، آموخته شد و آنچه از موسیقی ملی ایران امروزه در دست است، بداهه‌نوازی این دو استاد می‌باشد که به نام «ردیف موسیقی» نامیده می‌شود.

ردیف در واقع مجموعه‌ای از مثالهای ملودیک در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژهٔ رپرتوار در موسیقی غربی هم معنی است. گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروزی از اواخر سلسلهٔ زندیه و اوایل سلسلهٔ قاجاریه آغاز شده‌است. یعنی در اوایل دورهٔ قاجار سیستم مقامی موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم ردیفی شد و جای مقامهای چندگانه را هفت دستگاه و پنج آواز گرفت.

از اولین راویان ردیف می‌توان به خاندان فراهانی یعنی آقا علی اکبر فراهانی - میرزا عبدالله - آقاحسینقلی و... اشاره کرد. ردیفهایی که اکنون موجود می‌باشند: ردیف میرزا عبدالله - ردیف آقاحسینقلی - ردیف ابولحسن صبا - ردیف موسی معروفی - ردیف دوامی - ردیف طاهرزاده - ردیف محمود کریمی - ردیف سعید هرمزی - ردیف مرتضی نی داوود - و... می‌باشند. و هم اکنون ردیف میرزا عبدالله - صبا و دوامی کاربری بیشتری دارند و بیشتر در مکاتب درس موسیقی آموزش داده می‌شوند.

دستگاه

هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالیی از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌دهد. هر دستگاه از تعداد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده‌است و معمولاً بدین شیوه ارایه می‌شود که از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند، به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه ارایه کار می‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارایه تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می‌رسانند.موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارت‌اند از:

- دستگاه شور

- دستگاه سه گاه

- دستگاه چهارگاه

- دستگاه همایون

- دستگاه ماهور

- دستگاه نوا

- دستگاه راست پنجگاه

آواز

آواز معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که می‌توان آنرا دستگاه فرعی نامید. آواز از نظرفواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و می‌تواند شاهد و یا ایست متفاوتی داشته باشد. به‌طور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و از درجه پنجم آن بوده و به عنوان مثال اگر شور سل را در نظر بگیریم ،دارای نت شاهد و ایست ((ر)) می‌باشد. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت ((ر)) گردش می‌کند و در نهایت روی همان نت می‌ایستد. به‌طور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش ،روی ایست دستگاه اصلی (در این‌جا شور) باز می‌گردد. آواز‌های متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵تا هستند و عبارت‌اند از:

- آواز ابوعطا ، متعلق به دستگاه شور (درجه دوم )
- آواز بیات ترک (بیات زند)، متعلق به دستگاه شور ، (درجه سوم)
- آواز افشاری ، متعلق به دستگاه شور، ( درجه چهارم)
- آواز دشتی ، متعلق به دستگاه شور، (درجه پنجم)
آواز بیات اصفهان ، متعلق به دستگاه همایون ، ( درجه چهارم)

 

 معرفی دستگاههای ایرانی

 سه گاه:

دستگاه سه گاه از دستگاه هاي قديمي  ايران بوده و به دليل مهارتي که آذري ها در اجراي اين دستگاه دارند بعضي تصور مي کنند که اين دستگاه مخصوص ترک هاست هر چند اين دستگاه در ميان اها لي آذربايجان و قفقاز متداول است .

سه گاه آوازي است بي نهايت غم انگيز و حزن آور، و مجموعه اي است از آه هاي ممتد وسوزان و ناله هاي غم انگيز وحزين. گوشه هاي دستگاه سه گاه حاکي از ناله هاي فراق و شکايت از جور معشوق است که براي بيان احساس غم و اندوه مناسب است ولي به اميدواري  مي گرايد . سه گاه يکي از دستگاه هاي پرکاربرد در مداحي نيز هست به طوري که مادحين خواه ناخواه در اکثر مجالس از اين دستگاه استفاده مي کنند . ميدان عمل و ابتکار مداح در دستگاه سه گاه بسيار گسترده و وسيع مي باشد و کاربردهاي مختلفي از آن مستفاد  مي گردد. . از اين دستگاه بيشتر در خواندن اشعار حماسي که غم نهفته اي در ذات خود مکنون دارد استفاده مي شود .گوشه مخالف که اوج بيان احساس عاشقانه و حزن آور است، در مداحي بسيار کاربرد دارد .من حيث المجموع  دستگاه جامع و مانعي است که براي يک مداح دانستن و اجراي آن از ضروريات است و به مادحين و هنر جويان عزيز توصيه مي شود حتما در فراگيري آن نهايت سعي و تلاش را مصروف دارند.

از گوشه هاي اين دستگاه مي توان :به 1- درآمد 2- در آمد دوم و نوع ديگر 3- زابل  4- مويه 5- شکسته مويه 6- حصار 7- مخالف 8- مغلوب 9- مثنوي مخالف 10 حدي و پهلوي اشاره کرد .البته برخي به گوشه هاي ديگري نيز اشاره نموده اند که مي توان  از زنگ شتر ، بسته نگار، حزين و ... نام برد . گوشه هايي که بيشتر در مداحي کاربرد دارد عبارت اند از 1- در آمد 2- زابل 3- مويه 4- مخالف. هنر جويان و مادحين گرامي مي توانندبا مراجعه به محضر اساتيد فن از طريق آموزش سينه به سينه در فراگيري اين دستگاه و گوشه هايش بکوشند.

دستگاه همايون:

همايون دستگاهي است با شکوه و آرام و در عين حال موثر و جذاب و دلربا و زيبا و موقر. همايون مجموعه اي است از احساسات لطيف عالي و روحاني که گاه شخص را متنبه مي کند و گاه از سر کبر و غرور سخن مي داند و گاه فريادي سخت از دل داغدار سر مي کشد و با هر ناله اي اشک از ديده مي فشاند ولي به زودي طرز کلام را عوض مي کند وپند صبوري مي دهد و سرشک از رخ مستمعين خود مي شويد همايون چون دشتي ناله اي نمي کند بلکه چون تجربه ديدگان و زحمت کشيدگان تاب تحمل و شکيبايي دارد. دستگاه همايون به نغمه هاي غم انگيز همراه با غرور و وقار مي تواند کاربرد فراواني در مداحي داشته باشد. اين دستگاه بيشتر در مرثيه خواني و ذکر مصائب اهل بيت بروز و ظهور پيدا مي کند که اگر با نغمه ها و الحان سوزناک همراه شود تإثير گذاري فراواني بر مخاطب خواهد داشت. البته خواندن دستگاه همايون اگر با عدم تسلط به گوشه ها همراه باشد و پيرامون مراحل ابتدايي دستگاه مانور داده مي شود با نوعي يکنواختي مواجه خواهد شد كه لازمه  آن فراگيري گوشه ها و تنوع بخشي در اجرا مي باشد. گوشه هاي دستگاه همايون عبارتند از : 1- در آمد 2- چکاوک 3- ليلي و مجنون 4-شوشتري 5- طرز 6- ني داود 7- بيداد 8- بيات راجع 9- راز و نياز 10- بختياري و موا لف .البته برخي گوشه هاي ديگري را نيز جزء همايون دانسته اند  که عبارتند از : 1- مواليان 2- ابوالچپ 3- راوندي 4- مي گلي 5- دناسري و...... و اما گوشه هايي که در مداحي بيشتر کاربرد دارد عبارتند از1:- در آمد 2- چکاوک 3- بيداد 4- شوشتري 5- بيات راجع وفرود

آواز بيات اصفهان:

برخي اين آواز را از متعلقات دستگاه همايون مي دانند اما برخي ديگر شخصيتي مستقل براي اين آواز قائلند. اصفهان از آوازهاي قديمي موسيقي ايراني به شمار مي آيد که گاه شوخ و خوشحال و گاه محزون و غمگين، ولي در کل جذاب و دلرباست. ازشنيدن اصفهان انسان زياد محزون و متاثر نمي شود و در صورتي که شاد و خوشحال هم نمي گردد.پس حالت آواز اصفهان حالتي در بين غم و شادي است. اين آواز همانطور که اشاره شد حالتي بين غم و شادي دارد و در مداحي کاربرد چنداني ندارد مگر براي اشعار پند و اندرز يا شروع برنامه که در ابتدا ابياتي در اين آواز به عنوان مقدمه  مي توان اجرا نمود اما نمي توان کل يک برنامه  را با اين آواز اداره کرد. گوشي هاي آواز اصفهان عبارتند از :1. درآمد2. جامه دران 3-.بيات راجع، 4. سوز و گداز5-اوج6-. نغمه،7. گوشه اي در اصفهان،8. بيات شيراز، 9. مثنوي، 10. ساقي نامه و صوفي نامه.  اما طبق روال گذشته گوشه هاي 1. درآمد، 2. جامه داران، 3.بيات راجع، 4. نغمه، 5.ساقي نامه و صوفي نامه مي توانند در مداحي بيشتر به چشم آيند. گرچه گوشه بيات راجع گوشه مهمان از آواز دشتي است اما در اين آواز بايد فرد قدرت و تسلط فرود به درآمد بعد از گوشه بيات راجع را داشته باشد.

دستگاه ماهور:

دستگاه ماهور، دستگاهي با طمانينه و وقارکه خواننده در موقع سراييدن اين نغمات در صورتي که شعر مناسبي بخواند،ابهت و شوکت مخصوصي به اين آواز مي دهد. در بين  دستگاهها ماهور کمتر مورد توجه است و دستگاه شور و سه گاه بيشتر متداول ومرسوم  است. زيرا علاقه مردم بيشتر به موسيقي غم انگيز و حزن آوراست. اما شدت علاقه مردم به موسيقي حزن آور آن را مورد پسند قرار نداده بود. به نظر قدمادردستگاه ماهور احساس شجاعت، شادي، اميدواري و پيشرفت در زندگي قابل بيان است. در مدا حي دستگاه ماهور جايگاه ويژه اي در محافل جشن و مولودي خواني دارد. اين دستگاه با توجه ذات بشاش و سرور آور خود مناسب براي مجالس ولادت ائمه مي باشد. از گوشه هاي دستگاه ماهور مي توان به 1. در آمد 2.گشايش 3. راد 4. حصار 5. فيلي 6. شکسته 7. دلکش 8. نيشابورک 9.نيريز 10.مرادخاني 11 طوسي 12. نصير خاني 13 خاوران 14. نحيب عراق 15. راک هندي 16. صفير راک 17. راک عبدالله 18. راک کشمير 19. ساقي نامه و صوفي نامه 20. مثنوي و... برخي از قدما گوشه هايي مانند 1. خسرواني 2. کرشمه 3. اصفهانک 4. بسته نگار و... را نيز جز ء ماهور مي دانند . اين دستگاه به جزء چند گوشه که مخصوص خودش است ترکيبي از گوشه هاي ساير دستگاه ها و آوازها مي باشد. اما از گوشه هاي کاربردي در مداحي مي توان به 1. در آمد  2. داد 3. فيلي 4. شکسته 5. دلکش 6. عراق 7.راک اشاره کرد.

 

دستگاه شور:

دستگاه شور معمول‌ترين دستگاه موسيقي ايراني است که با ريشه اي  بسيار قديمي از مبناي موسيقي‌هاي محلي و نواحي ايران به شمار مي آيد .دستگاه شور جذبه و لطف خاصي دارد ، بسيار شاعرانه و دلفريب است و از ملال و حزن دروني حکايت مي‌کند .اين مايه براي ابراز احساسات دروني مانند عشق و محبت عاطفه و ترحم و امثالهم بسيار مناسب است. اين دستگاه نمونه کامل از احساسات و اخلاق ملي ما است که جلوه‌اي از وارستگي روح ايراني را در معرض نمايش قرار مي‌دهد. اين دستگاه کاربردهاي فراواني در مداحي نيز دارد و در کنار دستگاه سه گاه يکي از پر استفاده‌ترين دستگاه‌ها در مداحي به شمار مي‌آيد اين دستگاه با گستردگي و تنوع قابل توجه و گوناگوني ريتم‌هاي مختلف ،ميدان عمل خواننده را وسيع‌تر مي‌کند. اين دستگاه ،دستگاه کاملي براي اداره کامل يک مجلس است و اگر مداح يا هنر جو بتواند با تسلط گوشه‌هاي مختلف اين دستگاه را به ترتيب و منظم به اجرا در آورد علاوه بر اجرا و ارائه مطلوب داشته‌ها و اشعارش ،مي‌تواند مانع از کسالت و خمودگي مستمع شود و در همه‌ي مراحل يک مجلس، شنونده و بيننده را در حالت سرزندگي و اشتياق تا پايان اجراي برنامه حفظ نمايد. دستگاه شور بيشتر با توجه به ذات حزن‌آور و غمناک خويش ( البته نه به اندازه دشتي)مناسب مصائب و مرثيه اهل بيت مي‌باشد. و در مجالس جشن و مولودي خواني کاربرد آنچناني ندارد از گوشه‌هاي دستگاه شور مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ کرشمه 3ـ درآمد نوع ديگر 4ـ رهاوي 5ـ اوج و شهناز 6ـ قرچه 7ـ رضوي و تحرير جواد خاني 8ـ بزرگ 9ـ دوبيتي 10ـ حسيني 11 زيرکش سلمک و حزين 12ـ گرايلي و 13ـ مثنوي اشاره كرد. برخي گوشه‌هاي ديگري نظير نغمه، ملانازي، قجر و عزال را نيز جزء دستگاه شور دانسته‌اند. اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ شهناز3ـ قرچه 4ـ رضوي 5ـ حسيني  و 6ـ  مثنوي اشاره کرد. فراگيري اين دستگاه مانند دستگاه سه‌گاه از ضروريات مداحي است و به فراگيران عزيز توصيه مي‌شود تلاش ويژه‌اي را در راه آموزش دستگاه شور مصروف دارند.

آواز ابوعطا :

آواز ابوعطا يکي از نزديکترين متعلقات دستگاه شور است ابوعطا آوازي است که بين اقشار مختلف رواج و شيوع دارد اين آواز داراي لطف و زيبايي خاصي است در عين حالي كه حالتش با شور آن چنان متفاوت  نيست اما داراي استقلال و شخصيت مجزايي مي‌باشد و خوشايندي فراواني نزد اهل نظر دارد. اين آواز در مداحي مانند شور کاربردگسترده اي  دارد .گوشه‌هاي سوزناک و حزن آور و غم انگيز ابوعطا مناسب اشعار مرثيه و مصائب دل سوز اهل بيت مي‌باشد. در کل آوازي است بزمي و سرشار از احساس و ذوق عالي که در صورت اجراي مطلوب اثرگذاري فراواني  در روح و جان مستمع خواهد گذاشت.

از گوشه‌هاي آواز ابوعطا مي‌توان 1ـ درآمد 2ـ سيخي 3ـ رامکلي 4ـ خسروشيرين 5ـ گوري 6ـ حجاز و اوج آن 7ـ چهار پاره يا چهارباغ  8ـ يتيمک 9ـ ليلي و مجنون اشاره كرد. برخي ازقدما  گوشه‌هايي مانند حزين ، بسته نگار، و غيره را نيز جزء آواز ابوعطا دانسته‌اند. اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ گوري 3ـ  حجاز و اوج آن 4ـ چهارپارده 5ـ يتيمك اشاره کرد.

آواز بيات ترک  :

اواز بيات ترک يکي ديگر از متعلقات دستگاه شور، که آوازي است يکنواخت و عامه پسند به طوري که اگر خواننده نتواند تنوع لازم را دراجراي آن به نمايش بگذارد شنونده به زودي از شنيدن آن خسته مي‌شود. با وجود اين اگر تغيير لازم دراجراي آن داده شود آن چنان بي‌حالت هم نيست و لطف مخصوصي دارد .اين آواز نمونه کامل موسيقي يکنوخت ايراني است که از اين حيث در ميان ساير آوازها نظير و نمونه‌اي ندارد. برخي خواسته‌اند با تغيير نام آن به بيات زند موجبات جدايي اين آواز از آذري‌ها شوند در حالي که در چند ساله اخير به جرأت مي‌توان ادعا کرد آواز بيات ترک با اذان مرحوم مؤذن زاده اردبيلي شکوه و جلوه‌ي ديگري يافته است و نشان از عمق ارتباط اين آواز با روحيات مردم ترک زبان دارد. اين آواز همان‌طور که گفته شد حالتي يکنواخت و خسته کننده دارد و در اجراي برنامه جاي مانور زيادي ندارد اما شنيدن آن براي مستمع خالي از لطف نيست. از گوشه‌هاي آواز بيات ترک مي‌توان به 1ـ درآمد  2ـ دوگاه 3ـ روح الارواح 4ـ جامه‌دران 5ـ فيلي 6ـ شکسته 7ـ قطار 8ـ شهابي 9ـ مهرباني 10ـ  مثنوي اشاره کرد عده‌اي نيز گوشه‌هايي مانند گوشه دشتي، پرپرستو و... را به اين آواز اضافه  کرده‌اند .اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ  جامه‌دران 3ـ شکسته 4ـ سلمک و قرچه   ( از گوشه‌هاي شور) و فرود 5ـ مثنوي اشاره کرد.

 آواز دشتي :

دشتي يکي از زيباترين متعلقات شور و آوازي است غم انگيز حزين و دردناک ولي در عين حال لطيف و ظريف است اين آواز در ميان اهالي دشت‌هاي خرم و نقاط خوش آب و هوا از دشتستان فارس تا گيلکي گيلان و مازندران جايگاهي مخصوص دارد اين آواز گرچه غم انگيز و محزون است ولي سادگي و بي آلايشي و عدم تکلف ، لطف و زيبايي و رعنايي خاصي  به آن داده است و ذات غم انگيز آن شنونده را در اشک حسرت و ندامت غرق مي‌کند. اين آواز در مداحي نيز جايگاه ويژه‌اي دارد و کاملا مناسب و شايسته مراثي اشعار زبان‌حال است که به خصوص در وقايع حادثه کربلا نمود بيشتري پيدا  مي‌کند. از گوشه‌هاي آواز دشتي مي‌توان به 1ـ درآمد، 2ـ اوج يا عشاق 3ـ گيلکي 4ـ بيدکاني 5ـ چوپاني 6ـ دشتستاني 7ـ غم انگيز 8ـ ديلمان 9ـ مثنوي اشاره نمود. البته برخي گوشه‌هاي به نام‌هاي کوچه‌باغي، سارنگ و بيات کرد را از متعلقات دشتي مي‌دانند . در مداحي گوشه‌هاي 1ـ درآمد 2ـ عشاق 3ـ قرچه 4ـ دشتستاني  5 وـ غم انگيز بيشتر کاربرد دارد.

 

آواز افشاري:

افشاري آوازي است مغموم و دردناک که از داستان هجران و فراق سخن مي‌راند اين آواز در حالت کلي براي نشان دادن حالاتي مانند ناله‌هاي جان‌سوز هجران و شکايت از بي‌وفايي ياران و اظهار درد و اندوه دروني و نااميدي‌ها و ناکامي‌ها و اظهار تأثر و تالم از رنج‌ها و آلام زندگي بسيار مناسب است اين آواز در مداحي‌ها کاربردهاي متفاوتي دارد به طوري که در قسمت‌هاي ابتدايي حکايت از غم و اندوه دارد و جهت اشعار مراثي و مصائب اهل بيت مناسب مي‌باشد اما در اواسط دستگاه حالتي شورانگيز به خود مي‌گيرد و مناسب اشعار حماسي و شجاعت در ميدان  جنگ مي‌باشد. در حالت کلي مي‌توان اين آواز را جهت بيان حماسه ياران سيدالشهدا و خود آن حضرت استفاده کرد و آن ظرفيت و وسعت عمل را دارد که بتواند در طول يک مجلس کاربرد مفيد داشته باشد از گوشه‌هاي اين آواز مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ جامه دران 3ـ حصار 4ـ عراق 5ـ  قرايي 6ـ سپهر 7ـ نحيب  8ـ حزين 9ـ رهاب 10ـ يتيمك  11ـ صدري  و 12ـ مثنوي اشاره نمود. اما گوشه‌هاي مفيد در مداحي عبارتند از 1ـ درآمد 2ـ جامه دران 3ـ عراق 4ـ سپهر 5ـ يتيمك 6ـ مثنوي.(كه نمونه بارز آن اجراي استادمحمدرضا شجريان با شعراين دهان بستي دهاني باز شد مي باشد.

دستگاه نوا:

نوا يکي از دستگاه‌هاي هفت‌گانه موسيقي  ايراني است که برخي آن را جزء و متعلق به شور مي‌دانند اما برخي ديگر با رد نظريه فوق شخصيت‌ جداگانه‌اي به آن مي‌بخشند. نوا دستگاهي است با طمأنينه و با وقار و نصيحت آميز که با آهنگي ملايم و متوسط که در موقع خستگي و فراغت ، شنيدن آن بسيار مطلوب است و معمولا آن را آواز خواب مي‌گويند . نوا ناصحي است صبور، باتجربه، که با بياني ماهرانه، نصايح دلپذيري را به مستمعين مي‌دهد. اگر خواننده بتواند با انتخاب اشعار مناسب که غالبا عرفاني و فلسفي است در ناحيه بم صدا، با اجراي پخته و گرم، نوا را ارائه دهد تأثير عجيبي در مستمع خواهد داشت. نوا حالت آرامش و سلامت نفس دارد و در عين نصيحت به صبوري، از ناملايمات زندگي هم شکايت مي‌کند . دستگاه نوا نه‌تنها در مداحي کاربرد آن‌چناني ندارد بلکه بين خوانندگان موسيقي نيز آن چنان جايگاهي نيافته است . کمتر خواننده‌اي به اجراي نوا پرداخته است و آن قدر که سه‌گاه، شور، ابو عطا و... ميان خوانندگان و مادحين معمول و معروف است نوا آن چنان کاربرد ندارد. اما دانستن و اجراي آن گاهي واقات با شرايط فوق الذکر موجب تنوع خواهد شد .فراگيري نوا به دليل فراز و فرودهايي گاها پيچيده و اجراي مشکل و نياز به تسلط کامل خواننده به گوشه هاي  آن و ساير دستگاه‌ها آن چنان مورد تأکيد نيست . اما يادگيري اين دستگاه پس از دستگاه‌هاي قبلي مي‌ تواند مفيد  فايده واقع گردد. از گوشه‌هاي نوا مي‌توان به 1ـ درامد 2ـ گردانيه 3ـ نغمه‌4ـ بيات راجع 5ـ عشاق 6ـ نهفت  7ـ خجسته8ـ  نيشابورک 9ـ حسيني 10ـ عراق 11ـ رهاب 12ـ نيريز  13ـ تخت طاقديس14ـ شاه ختايي اشاره کرد. برخي گوشه‌هايي نظير گَوِشت، عشيران و بوسليک را نيز متعلق به نوا دانسته‌اند. گوشه‌هايي پر کاربرد نوا در مداحي عبارتند از 1ـ در آمد 2ـ نغمه 3ـ بيات راجع 4ـ حسینی 5ـ عراق

دستگاه راست پنجگاه:

اين دستگاه از لحاظ شنيداري بسيار شبيه ماهور است و تنها اختلاف و تفاوت حالت ها مدگردي  آن‌ها است .راست پنج گاه دستگاهي است بسيار قديمي که مناسبت اسم آن احتمالا به زمان ساسانيان مي‌رسد راست پنج گاه حالت خاصي از خود ندارد و تنها بعضي گوشه‌هاي آن مخصوص خود اوست که در جاي ديگر نواخته نمي‌شود . چون درراست پنج گاه ، تغيير مقام به ساير آوازها بسيار است هر قسمت آن حالت يکي از آوازها را نشان مي‌دهد، به همين دليل راست پنج‌گاه از ساير آوازها کامل تر است زيرا داراي تمام حالات و صفات آوازهاي ديگر نيز هست. پس راست پنج‌گاه در حقيقت  مقام خاصي نيست و راهي است براي تمرين تغيير مقام به آوازهاي ديگر. اين دستگاه با شرايط گفته شده در دستگاه نوا کاربرد آن چناني در مداحي ندارد و يادگيري آن براي مادحين الزامي نيست از گوشه‌هاي اين دستگاه مي‌توان به 1ـ در آمد 2ـ پروانه 3ـ نغمه 4ـ روح افزا 5ـ نيريز 6ـ پنج‌گاه سپهر7ـ عشاق 8ـ بيات عجم 9ـ نحيب حزين و فرود 10ـ طرز 11ـ ليلي و مجنون 12ـ راک هندي 13ـ راک عبدالله 14ـ راک کشمير. برخي گوشه‌هاي زنگ شتر، بال کبوتر، مبرقع و ماوراءالنهر را نيز جزء راست پنج‌گاه دانسته‌اند. گوشه‌هاي اين دستگاه براي استفاده در مداحي توصيه نمي‌شود.

دستگاه چهارگاه

دستگاه چهارگاه از نظر علمي مهمترين دستگاه موسيقي ملي ايراني به شمار مي‌آيد چهارگاه نمونه کاملي از تمام حالات و صفات موسيقي ايراني است ابتداي آن موقر و متين، مخالف آن شکوه آميز و مويه و منصوري آن حزن انگيز است. چهارگاه مناعت طبع و متانت را مجسم مي‌کند . چهارگاه از لحاظ ساختاري و گوشه‌ها بسيار نزديک به سه گاه است اما در برخي موارد تفاوت‌هاي محسوس بين اين دو دستگاه وجود دارد چهارگاه، در مداحي کاربرد مخصوص و منحصر به فردي دارد. اين دستگاه مناسب اشعار حماسي و بيان رشادت و شجاعت هاي دلاور مردان دشت کربلا مي‌باشند. اين دستگاه پر استفاده‌ترين آواز بين تعزيه خوان‌ها و شبيه خوان‌ها مي‌باشد. گوشه‌هاي مخالف منصوري و رجز و حصار غرور خاصي در اجرا متبلور مي سازد. لازم به ذکر است اين دستگاه در اشعار مراثي و مصائب اهل بيت به هيچ وجه کاربرد ندارد. مداح يا هنرجو با انتخاب اشعار مناسب و با آمادگي بالاي صداي خويش مي‌تواند با اجراي مناسب اين دستگاه  تحسين مستمعين  را برانگيزد. ازگوشه‌هاي اين دستگاه مي‌توان از 1ـ در آمد 2ـ زابل 3ـ حصار 4ـ مخالف 5ـ مخالف به مغلوب 6ـ منصوري 7ـ حدي و پهلوي 8ـ رجز  و 9ـ مثنوي مخالف نام برد. برخي، گوشه‌هايي از قبيل کرشمه، نغمه، و بسته نگار را نيز جزء چهارگاه محسوب كرده‌اند. از گوشه‌هاي پر کاربرد در مداحي مي‌توان به گوشه‌هاي 1ـ درآمد 2ـ حصار 3ـ مخالف 4ـ مغلوب 5ـ رجز 6ـ مثنوي اشاره کرد.

 

منابع و مآخذ:

1. نظري به موسيقي / خالقي، روح‌اله-تهران: انتشارات محور، 1378.

2-رديف آوازهاي ايراني/لشكري ، منوچهر-تهران: انتشارات چنگ 1382

3-رديف آوازي موسيقي سنتي ايران به روايت محمود كريمي/ مسعوديه ، محمدتقي- تهران

صفحه اصلی

گالری

چهارده معصوم (ع)

دیگر مناسبت ها

احادیث

اخبار هیئت

آموزش

متفرقه

دانلود

تماس با ما

عضویت / ورود